Stari grad Ulcinj (Kalaja)

Opis

Stari grad Ulcinj — **Kalaja** — na stjenovitom rtu između otvorenog mora i zaliva Male plaže, kao 3D maketa koju možete okrenuti i pogledati sa mora, sa kopna i odozgo.

**Maketa nije sken.** Složena je iz otvorenih prostornih podataka: obrisi **83 zgrade** unutar tvrđave, bedemi, zidovi, dvije kule i obalna linija preuzeti su iz OpenStreetMap-a [1], a teren iz modela Copernicus DEM rezolucije 30 m [2], odsječen tačnom obalnom linijom. Iz tih podataka izmjereno je: tvrđava zauzima **2,86 ha**, obim joj je 988 m, a raspon 319 m od sjevera ka jugu i 165 m od istoka ka zapadu; zgrade unutar bedema pokrivaju 8.502 m², a linije bedema u podacima su duge 1.075 m.

Visine kuća i bedema podaci ne daju, pa su procijenjene, kako je navedeno u fusnotama. Maketa zato vjerno pokazuje **raspored grada** — ulice, blokove, liniju bedema nad liticom — a ne visinu pojedine kuće. Tačan model daće snimanje dronom ili lidarom. Maketa je u tonovima sive: svijetle fasade, tamniji krovovi, bedem u toplijem kamenu, ulice, more i okolina svaki u svom tonu, da bi se grad lakše čitao; tonovi nisu snimljene boje.

## Slojevi grada

Grad na hridi građen je u slojevima: svaki period zadržao je liniju prethodnih bedema i nadogradio je, pa se u zidovima i danas raspoznaju epohe. Slojevi su poznati iz sistematskih istraživanja 1953, 1955–1958, 1966–1969, 1971, 1977–1980. i 1982–1984. [5]

**Ilirsko-helenistički sloj, najkasnije od IV vijeka p.n.e.** Najstariji bedem zidan je od megalitskih blokova u tehnici suhozida, bez maltera. U sjeverozapadnom dijelu grada in situ je sačuvan dio njegovog unutrašnjeg lica: **tri reda blokova, 15,5 m dužine i 0,85 m visine**. Spoljašnje lice je razgrađeno, a njegovi blokovi su kasnije presloženi i bočno preklesani u kosu eskarpu mletačkog bedema uz prilaznu rampu prema sjevernoj kapiji. Pojedinačni megalitski blokovi vide se i kod sjeverne kapije, cistijerne i mletačkog kazamata. [5]

**Rimski i kasnoantički sloj, I–VI vijek.** Opseg grada se u rimsko doba bitnije ne mijenja: bedemi približno prate pravce starijih zidova. Iz V–VI vijeka u gornjem gradu sačuvane su dvije grobnice: dvojna, iznutra oslikana, i grobnica sa tri groba i poluobličastim svodom, u čije su temelje ugrađena dva megalitska bloka. [5]

**Srednjovjekovni sloj, IX–XV vijek.** Na najvišoj koti nastaje vojno utvrđenje — gornji grad ili **citadela** — sa kulama na sjeveru i jugoistoku, a podgrađe niz padinu dobija bedeme i kule na slabije branjenim mjestima. Tada grad dobija gabarit koji se do danas bitnije nije mijenjao. Obje kapije, sjeverna prema kopnu i jugoistočna prema pristaništu, u sadašnjem obliku potiču iz srednjeg vijeka. U donjem gradu, kod donje kapije, na mjestu male predromaničke crkve iz IX vijeka (7 × 4 m, zidovi debljine 0,7 m od priklesanog kamena i krečnog maltera, pod od klesanih ploča) podignuta je u XIII vijeku jednobrodna romanička crkva od kvadratnih tesanika, **18,25 × 7,53 m**, sa apsidom na istoku. U gornjem gradu, iznad kasnoantičke grobnice, zidana je cistijerna, a iznad nje crkva; u njih su ugrađeni stubovi, jonski kapitel, impost-kapitel sa Hristovim monogramom i parapetne ploče jedne ranohrišćanske crkve. [5]

**Mletački sloj, 1421–1571.** Venecija je gradske zidove, kule, ulaze i kapije rekonstruisala po uzoru na svoje jadranske gradove: podigla je bedeme sa eskarpama, bastione i citadelu, i sagradila ili obnovila najveći dio najdužeg, južnog zida. Mletački zid je od **klesanog kamena u redovima, sa spojnicama od krečnog maltera**. U citadeli, u koju se ulazi kroz Reveljina (sjeverna) vrata, bili su cistijerna, carina, trg, biskupska palata, dijelovi „Bolani“ bedema i Kula Balšića, trospratna kula kvadratne osnove, kasnije znatno prepravljana. Katedrala Svete Marije u gornjem gradu obnovljena je 1510. [5] [6]

**Osmanski sloj, 1571–1880.** Crkva Svete Marije pretvorena je u Gradsku džamiju, kojoj je u XVII vijeku dodat minaret; danas je u njoj arheološka zbirka Muzeja. Grade se kazamati i barutane i česma Skuraja. Od XVIII vijeka grad se širi van zidina. [5]