Kalaja e Ulqinit (Qyteti i Vjetër)

Përshkrimi

Qyteti i Vjetër i Ulqinit — **Kalaja** — mbi një kep shkëmbor midis detit të hapur dhe gjirit të Plazhit të Vogël, si maketë 3D që mund ta rrotulloni dhe ta shikoni nga deti, nga toka dhe nga lart.

**Maketa nuk është skanim.** U ndërtua nga të dhëna hapësinore të hapura: konturet e **83 ndërtesave** brenda kalasë, muret, dy kullat dhe vija bregdetare janë marrë nga OpenStreetMap [1], ndërsa terreni nga modeli Copernicus DEM me rezolucion 30 m [2], i prerë sipas vijës së saktë bregdetare. Nga këto të dhëna u mat: kalaja zë **2,86 ha**, perimetri i saj është 988 m, shtrirja 319 m nga veriu në jug dhe 165 m nga lindja në perëndim; ndërtesat brenda mureve mbulojnë 8.502 m², ndërsa vijat e mureve në të dhëna janë 1.075 m të gjata.

Të dhënat nuk japin lartësi për shtëpitë dhe muret, prandaj ato janë vlerësuar, siç shënohet në fusnota. Maketa tregon besnikërisht **shtrirjen e qytetit** — rrugët, blloqet, vijën e mureve mbi shkëmb — por jo lartësinë e secilës shtëpi. Modeli i saktë do të merret me rilevim me dron ose lidar. Maketa është në nuanca gri: fasada të çelura, çati më të errëta, muret në gur më të ngrohtë, rrugët, deti dhe rrethina secila në tonin e vet, që qyteti të lexohet më lehtë; tonet nuk janë ngjyra të regjistruara.

## Shtresat e qytetit

Qyteti mbi shkëmb u ndërtua në shtresa: çdo periudhë ruajti vijën e mureve të mëparshme dhe ndërtoi mbi të, prandaj epokat dallohen ende në mure. Shtresat njihen nga gërmimet sistematike të viteve 1953, 1955–1958, 1966–1969, 1971, 1977–1980 dhe 1982–1984. [5]

**Shtresa ilire-helenistike, së paku që nga shek. IV p.e.s.** Muri më i vjetër është ndërtuar me blloqe megalitike me teknikë të thatë, pa llaç. Në pjesën veriperëndimore të qytetit ruhet in situ një pjesë e faqes së tij të brendshme: **tri rreshta blloqesh, 15,5 m e gjatë dhe 0,85 m e lartë**. Faqja e jashtme u çmontua, dhe blloqet e saj më vonë u rivendosën dhe u latuan anash në eskarpën e pjerrët të murit venedikas përgjatë rampës që të çon te porta veriore. Blloqe megalitike të veçanta shihen edhe pranë portës veriore, cisternës dhe kazamatit venedikas. [5]

**Shtresa romake dhe antike e vonë, shek. I–VI.** Në kohën romake perimetri i qytetit nuk ndryshoi shumë: muret ndjekin përafërsisht vijat e mureve më të vjetra. Nga shek. V–VI në qytetin e sipërm ruhen dy varre të murosura: një e dyfishtë, e pikturuar përbrenda, dhe një me tri varre dhe qemer gjysmëcilindrik, në themelet e së cilës janë murosur dy blloqe megalitike. [5]

**Shtresa mesjetare, shek. IX–XV.** Në pikën më të lartë lind një fortesë ushtarake — qyteti i sipërm ose **kalaja** — me kulla në veri dhe në juglindje, ndërsa qyteti i poshtëm në shpat merr mure dhe kulla në pikat më të dobëta. Atëherë qyteti merr gabaritin që në thelb e ka ruajtur deri sot. Të dyja portat, ajo veriore drejt tokës dhe ajo juglindore drejt skelës, në formën e tanishme vijnë nga mesjeta. Në qytetin e poshtëm, pranë portës së poshtme, në vendin e një kishe të vogël pararomanike të shek. IX (7 × 4 m, mure 0,7 m të trasha prej guri të latuar përafërsisht dhe llaçi gëlqeror, dysheme me pllaka të gdhendura) u ngrit në shek. XIII një kishë romanike me një nef prej blloqesh katrore, **18,25 × 7,53 m**, me absidë në lindje. Në qytetin e sipërm, mbi varrin antik të vonë, u ndërtua një cisternë, e mbi të një kishë; në to u murosën kolona, një kapitel jonik, një kapitel imposti me monogramin e Krishtit dhe pllaka parapeti të një kishe paleokristiane. [5]

**Shtresa venedikase, 1421–1571.** Venediku i rindërtoi muret, kullat, hyrjet dhe portat sipas modelit të qyteteve të veta në Adriatik: ngriti mure me eskarpa, bastione dhe kalanë, dhe ndërtoi ose rindërtoi pjesën më të madhe të murit më të gjatë, atij jugor. Muri venedikas është prej **guri të gdhendur në rreshta, me fuga prej llaçi gëlqeror**. Brenda kalasë, ku hyhet nga porta e Revelinit (veriore), ishin cisterna, dogana, sheshi, pallati peshkopal, pjesë të murit „Bolani“ dhe Kulla e Balshajve, kullë trikatëshe me bazë katrore, e ndryshuar shumë më vonë. Katedralja e Shën Marisë në qytetin e sipërm u restaurua më 1510. [5] [6]

**Shtresa osmane, 1571–1880.** Kisha e Shën Marisë u kthye në Xhaminë e Qytetit, së cilës iu shtua minarja në shek. XVII; sot në të ndodhet koleksioni arkeologjik i Muzeut. Ndërtohen kazamate, baruthana dhe kroi Skuraja. Që nga shek. XVIII qyteti zgjerohet jashtë mureve. [5]