Fragment i kornizës dekorative të derës

Përshkrimi

Fragment i një kornize guri dere nga shek. XIII, i zbukuruar me një friz në reliev të thellë: **një varg rrathësh të formuar nga një bisk i gërshetuar**, dhe në secilin rreth një **palmetë**, një tufë gjethesh në formë erashke, me bishtin të lidhur me një unazë. Hapësirat ndërmjet rrathëve i mbushin gjethet, ndërsa sfondi është gdhendur thellë. Pavle Mijović e botoi si „fragment i kornizës dekorative të derës, shek. XIII“. [1] Në Muze objekti mbahet me emrin e punës **„Shtylla me dekor“**.

## Për çfarë shërbente

Korniza e derës rrethonte hyrjen e ndërtesës: dy pervaze anash dhe një arkitrau sipër tyre. Mijović shkruan se nga mbetjet e kishave të Ulqinit të përmendura që nga shek. XIII shihet se ishin ndërtuar bukur me blloqe guri të latuar në rreshta, me dyer me pilastra dhe pervaze të profiluar, me rozeta dhe frize arkadash ose skulpturash në fasadë. [2] Për ndërtesat romane, sipas tij, ulqinakët i punonin pervazet e dyerve dhe të dritareve nga blloqet e gurit të murit të vjetër ciklopik; nëse edhe ky gur është i tillë, nuk është përcaktuar. [3]

## Ulqini në shek. XIII

Që nga shek. XIII burimet përmendin në Ulqin shumë kisha: kryesoren, atë të Shën Mërisë (*Sancta Maria mater ecclesiae*), dhe kishën e Shën Gjonit të Ulqinit (1290); mbretëresha Jelena Anzhuine dhe motra e saj Maria ngritën në qytet më 1288 një manastir françeskan. Ulqini ishte atëherë një nga qendrat më të rëndësishme tregtare bregdetare të shtetit serb dhe rezidencë e shpeshtë e sundimtarëve: më 1252 këtu qeverisi Đorđe, i biri i mbretit Vukan të Zetës, si „princeps Diocliae“, ndërsa që nga viti 1281 këtu jetoi Maria si „domina Ulcinii“. [4]

Nga këto kisha sot njihen përmendjet në burime të shkruara, themelet e zbuluara në Qytetin e Vjetër dhe fragmentet e gurit të gdhendur të gjetura në rrënoja. Kjo kornizë dere është një nga fragmentet e pakta të tilla që Mijović i botoi në guidë me fotografi dhe datim.

## Si qëndronte guri

Në fotografinë e Mijoviqit guri është i shtrirë horizontalisht, prandaj palmetat në rrathë janë të shtrira anash. Të gjitha janë të kthyera njësoj, me bishtin e lidhur me unazë në të njëjtin skaj të gurit. Kur guri ngrihet në këmbë me atë skaj poshtë, palmetat qëndrojnë drejt — prandaj modeli këtu është vendosur në këmbë, si pjesë e një **pervazi dere**. Ky është përfundim nga drejtimi i zbukurimit, jo e dhënë nga literatura; pozicioni horizontal, në arkitrau, nuk përjashtohet. [5]

## Fragmenti në literaturë

Mijović e botoi gurin në guidën e tij për Ulqinin, në botimin anglisht të vitit 1977 dhe në botimin e tretë të vitit 1985. Në përshkrimin e ekspozitës së Muzeut ai e përmend ndër fragmentet e gurit të vendosura përgjatë mureve — kornizën e derës nga shek. XIII — krahas kapiteleve dhe shtyllave të katedrales dhe të kishave të tjera nga shek. XIII deri në shek. XVI. [6] Datimi është i Mijoviqit dhe në guidë nuk arsyetohet; vendi i gjetjes, ndërtesa nga e cila vjen guri dhe numri i inventarit nuk janë regjistruar.

Në fotografinë e Mijoviqit guri ka dy rrathë të plotë. Sot me të është bashkuar edhe një fragment i tretë, me një rreth të ruajtur pjesërisht; në modelin në këmbë ai është pjesa e poshtme. Bashkimi duket në model, ndërsa ndryshimi nuk është regjistruar në literaturën e botuar. [7]

## Replika

Nga skanimi 3D mund të punohet një **replikë në madhësi natyrore**, në gur ose si derdhje, dhe të vendoset në këmbë, si pervaz dere. E gjithë korniza e derës mund të shtohej vetëm si supozim: është ruajtur vetëm ky fragment, ndërsa pamja e pjesës tjetër të pervazit, e arkitraut dhe e ndërtesës së cilës i përkiste dera nuk njihet, prandaj një plotësim i tillë do të duhej të mbetej i shënuar në replikë. [8]

## Skanimi 3D

Objekti u regjistrua me skanim 3D, pa prekje. Modeli burimor ka **400.000 trekëndësha**, me brinjë mesatare trekëndëshi rreth **1,87 mm**: kjo është masa më e imët e formës që ruan modeli. Ngjyra e sipërfaqes u regjistrua në një teksturë 8.192 × 8.192 piksel, rreth 6,3 piksel për milimetër sipërfaqeje. Rrjeta nuk është e mbyllur, sepse një pjesë e sipërfaqes nuk u regjistrua, prandaj u mat sipërfaqja, 6.042,5 cm², por jo vëllimi. Për uebin modeli u reduktua në 150.000 trekëndësha dhe teksturë 2.048 piksel; skanimi burimor ruhet për dokumentim, vizatim teknik dhe printimin e kopjeve.

U skanua faqja e zbukuruar dhe anët; ana e pasme dhe njëra anë nuk u regjistruan. Në ato vende modeli ka një sipërfaqe të rrafshët me teksturë neutrale guri, pa asnjë detaj — **asgjë nuk është plotësuar me gjeometri të shpikur**. Prandaj përmasat i referohen pjesës së skanuar, jo gurit të plotë.