Ulomak ulcinjskog ciborijuma

Opis

Kameni ulomak gornjeg pojasa jedne strane ciborijuma — kamene nadstrešnice na četiri luka koja je stajala nad oltarom **ranosrednjovjekovne crkve u ulcinjskom Starom gradu**, iz IX vijeka. Ciborijum je razbijen davno, a njegovi ulomci razišli su se od Ulcinja do Beograda. Ovaj je skeniran u 3D: sken je izmjerio ulomak, dubinu slova natpisa i mjesto ulomka na strani ciborijuma. [1]

## 3D sken

Predmet je snimljen 3D skenom, bez dodira. Izvorni model ima **1,1 milion trouglova**, sa prosječnom ivicom trougla od oko **0,98 mm**: to je najsitnija mjera oblika koju model čuva. Boja površine snimljena je u teksturi od 8.192 × 8.192 piksela, oko 6,1 piksela po milimetru površine. Mreža je zatvorena, pa su iz nje izmjereni i površina, 4.656,1 cm², i zapremina, 13.866,4 cm³. Za web je model sveden na 150.000 trouglova i teksturu od 2.048 piksela; izvorni sken čuva se za dokumentaciju, tehnički crtež i štampu replika.

## Crkva i posveta

Nije sigurno kojoj je ulcinjskoj crkvi ciborijum pripadao. Smatra se da potiče iz jednobrodne ranosrednjovjekovne crkve iznad južne gradske kapije, na čijem je mjestu u XIII vijeku podignuta nova crkva, srušena pod osmanskom vlašću. [2] Prema rekonstrukciji natpisa, ciborijum je posvećen **Isusu Spasitelju**. [3]

## Kako je izgledao

Ciborijum je bio četvorostran, sa krovom u obliku četvorostrane piramide. Na čeonoj strani dva lava stoje jedan naspram drugog, a desni goni manju životinju; prostor pod njima ispunjen je palmama. Luk je ukrašen ispletenom trostrukom trakom, ploču uokviruje pletenica sa „okcima“, a duž vijenca teče friz ovula i arkadica, iznad kojeg je natpis uklesan rustičnom kapitalom, bez razmaka između riječi. [4] Najbliži srodnici su ciborijumi iz Kotora, Komolca i Dubrovnika. [5] Ciborijum je bio od **mermera**; smatra se da je djelo kotorske klesarske radionice i da je nastao neposredno poslije mlađeg ciborijuma iz katedrale Svetog Tripuna u Kotoru, dakle poslije 809. godine. Njegovi ulomci nađeni su u predromaničkoj crkvi iz IX vijeka u donjem gradu, a kao građevinski kamen ugrađivani su u više zgrada Starog grada. [6]

## Guzma, Sveti Spas i dva cara

Ciborijum je zavjetni dar. Podigla ga je **žena po imenu Guzma**, pro remedio animae — za spas duše; njen muž, čije se ime na sačuvanim ulomcima ne čita, izvršio je njenu želju. Natpis pominje i dvojicu careva, Lava i Konstantina, i po njima se ciborijum datuje. Prihvaćenije je čitanje da su to Lav V i njegov sin savladar Konstantin, pa ciborijum pada u **813–820. godinu**; novija tumačenja dopuštaju i Lava III i Konstantina V (720–741). [7]

## Strana u Beogradu

Najveći ulomak, cijela strana sa lukom i lavovima, odnesen je oko 1937. u **Narodni muzej u Beogradu**, gdje se i danas čuva; ostali sačuvani ulomci su u Muzeju u Ulcinju. [8] Ta strana u ovoj zbirci postoji kao poseban model, rekonstruisan iz fotografija.

## Ovaj ulomak

Ulomak je dug 752 mm, visok 253 mm i debeo 122 mm. Na licu se odozgo nadolje redaju četiri pojasa: kuke (spiralne volute u paru), natpis, friz ovula i pletenica. Oba kraja su lomovi; donja ploha je ravno obrađena, za razliku od lomova; poleđina je samo grubo pritesana, jer se nije vidjela. [9]

Slova natpisa visoka su 43–48 mm, a urezana svega **0,5–0,9 mm duboko** — na samoj granici onoga što sken bilježi. Na objavljenoj fotografiji istog ulomka natpis se golim okom vidi cijelom dužinom; na skenu se, uz virtuelno osvjetljenje iz šesnaest pravaca, čita **…OC EDIFICIVM EDIFICAVIT**, „[koji] ovu građevinu sagradi“. [10] [11] Kuke na vrhu ponavljaju se na svakih 91,4 mm; petnaest takvih koraka daje stranu od 1,37 m, što se sa objavljenom tablom ulomaka slaže na jedan posto. Na toj tabli ispred ovih riječi stoji i QVI. [12]

## Rekonstrukcija

Rekonstrukcija 3D KULT je crtež u kome svaka površina nosi ocjenu dokaza, a ne kamen koji glumi original. Od vidljivog lica četiri strane, **samo 5,5 % je izmjereno na ovom skenu**, 28,3 % potiče sa objavljenog crteža, a 66,1 % je pretpostavka. [13]

## Šta bi pitanje zatvorilo

Muzejska evidencija sa brojevima ulomaka koji su danas u Ulcinju; 3D sken beogradske strane, kojim bi izmjereni dio rekonstrukcije porastao više puta; i pogled epigrafičara na čitanje natpisa sa skena. Visina stubova ostaje nepoznata i tada: nijedan ulomak stuba ni kapitela nije sačuvan.