Altari i Artemidës Elafabolos

Përshkrimi

Altar i vogël kushtimor prej gëlqerori me mbishkrim greqisht, i gjetur në Ulqin (Olcinium antik) dhe i ruajtur në Muzeun e Ulqinit. E ka kushtuar një **shoqatë gurgdhendësish** për **Artemidën Elafabolos**, „atë që gjuan drerët“. Mbi kurorë është një **fole drejtkëndore e mbushur me plumb**, në të cilën dikur ishte ngulur një objekt që nuk është ruajtur. Leksikoni i arkeologjisë së Malit të Zi e përshkruan si gropë për një stelë të veçantë; skanimi 3D e mati dhe tregoi **kanalin nëpër të cilin u derdh plumbi**. Nëse këtu qëndronte një stelë, një statujë e vogël bronzi apo diçka tjetër, nuk është përcaktuar. [1]

## Skanimi 3D

Objekti u regjistrua me skanim 3D, pa prekje. Modeli burimor ka **10 milionë trekëndësha**, me brinjë mesatare trekëndëshi rreth **0,23 mm**: kjo është masa më e imët e formës që ruan modeli. Ngjyra e sipërfaqes u regjistrua në një teksturë 8.192 × 8.192 piksel, rreth 12,4 piksel për milimetër sipërfaqeje. Rrjeta është e mbyllur, prandaj prej saj u matën edhe sipërfaqja, 2.261,7 cm², edhe vëllimi, 5.280,7 cm³. Për uebin modeli u reduktua në 150.000 trekëndësha dhe teksturë 2.048 piksel; skanimi burimor ruhet për dokumentim, vizatim teknik dhe printimin e kopjeve.

## Guri dhe forma

Altari është i ulët dhe i gjerë: në skanimin 3D është **311,6 mm** i gjerë, **212,5 mm** i lartë dhe më së shumti **128,0 mm** i trashë. Vujčić dhe Pelcer-Vujačić japin përmasat 31 × 21 × 9,5 cm, dhe skanimi i konfirmon: 9,5 cm është trashësia e vetë trupit, e cila në skanim shkon nga 90 deri në 96 mm, sepse guri është gdhendur me dorë. Më të trasha janë vetëm korniza dhe baza që e kornizojnë. Nga vëllimi i modelit, 5.280 cm³, pesha e altarit vlerësohet **rreth 13–14 kg**. [2] Mbi kurorë janë dy pulvina cilindrike, e nën to një kornizë me një varg dhëmbëzash. Në anën e poshtme është shkruar me bojë të zezë numri 202. [3]

## Mbishkrimi

Në anën e përparme, brenda katër fushave katrore, janë gdhendur cekët tri rreshta tekst grek. Shkronjat janë të madhësive të ndryshme; ato të rreshtit të tretë janë ngjeshur në hapësirën që mbeti në fushën e dytë, të tretë dhe të katërt. Sipas botimit të Vujčić dhe Pelcer-Vujačić (2019) mbishkrimi thotë:

τὸ κοινὸν τõν λατό- / μον Ἀρτέμιτι Ἐλα- / φαβόλοι

„Shoqata e gurgdhendësve Artemidës Elafabolos.“ **Teksti është ruajtur i plotë.** Kudo është gdhendur omikron aty ku greqishtja klasike do të shkruante omega, gjë që i përgjigjet shkurtimit të zanoreve të gjata në shqiptimin e helenizmit të vonë dhe të epokës perandorake. Dhanorja Ἀρτέμιτι është formë dorike e vonë, përkatësisht greke veriperëndimore; botuesit e mëparshëm e lexonin si gabim të gdhendësit. [4] Në skanim gërvishtjet e shkronjave janë të thella vetëm rreth një çerek milimetri. [5]

## Kush ishin λατόμοι

Λατόμος është punëtori i guroreve, ai që nxjerr gurin dhe e punon përafërsisht. Kushtuesi i altarit nuk është një individ, por shoqata e tyre, κοινόν; **në mbishkrim nuk ka asnjë emër personi**. Shoqata të tilla shfaqen shumë rrallë në burime. Guroret shpesh i punonin skllevër, të dënuar dhe punëtorë të detyruar, ndërsa gurgdhendësit e lirë ishin ndër më të varfrit, prandaj është e rrallë që shoqata e tyre të shfaqet fare në gur. Shoqatat profesionale shfaqen vetëm gradualisht në helenizëm dhe shtohen ndjeshëm në shekullin I të e.s. Dëshmitë e pakta të sigurta të shoqatave të gurgdhendësve që sjellin Vujčić dhe Pelcer-Vujačić i përkasin të gjitha epokës perandorake romake, nga mesi i shekullit I deri në shekullin IV të e.s. [6] Nëse altari i Ulqinit është nga shekulli I p.e.s., **ai është kushtimi më i vjetër i njohur i një shoqate të tillë**.

## Artemida që gjuan drerët

Ἐλαφαβόλος është forma dorike e fjalës ἐλαφηβόλος, „ajo që gjuan (rrëzon) drerët“. Me të njëjtin mbiemër Himni homerik për Artemidën e quan hyjneshën „ἐλαφηβόλον ἰοχέαιραν“, atë që rrëzon drerët dhe derdh shigjeta. [7] Kjo është Artemida gjahtare, me hark dhe kukurë. Kulti i Artemidës Elafabolos ishte i përhapur në botën greke, prandaj vetvetiu nuk zbulon nga erdhën kushtuesit. [8] Pse shoqata e gurgdhendësve i bën kushtim pikërisht asaj, mbishkrimi nuk e thotë.

## Nga vjen altari

Vendi i saktë i gjetjes nuk është shënuar. Botuesit e parë, Mijović dhe Kovačević (1975), mendonin se altari ishte punuar në Ulqin, por e kishin ngritur gurgdhendës të ardhur nga jashtë, ndoshta nga Delfi; arsyet nuk i dhanë. [9] Vujčić dhe Pelcer-Vujačić e konsiderojnë pak të mundshme që mbishkrimi të jetë gdhendur pranë vendit të gjetjes. Sipas tyre altari vjen nga hapësira më e gjerë e Adriatikut dhe e Jonit, dhe format dorike nuk ndihmojnë ta ngushtojnë vendin, sepse vendbanime dorike kishte shumë në brigjet e të dy deteve. [10]

## Kur u bë

Datimi është i pasigurt. Mijović dhe Kovačević e vendosnin altarin në shekujt V–III p.e.s., duke supozuar se ishte bashkëkohor me muret e Ulqinit. Martinović (2011) e quajti shumë të hershëm, arkaik, dhe pastaj e datoi në fund të shekullit V ose në fillim të shekullit IV p.e.s. Vujčić dhe Pelcer-Vujačić i hedhin poshtë të dyja vlerësimet. Sipas analizës së tyre format e shkronjave (omikroni më i vogël se shkronjat e tjera, epsiloni gati hënor, alfa me një vijë të vetme horizontale, M me krahë të drejtë e të hapur) tregojnë helenizmin e hershëm ose të mesëm, por jo me siguri; dialekti lejon edhe shekullin II p.e.s.; ndërsa përmendja e shoqatës së gurgdhendësve tërheq fort drejt helenizmit të vonë ose epokës së hershme romake. Ata përfundojnë se mbishkrimi ka gjasa të jetë gdhendur në shekullin I p.e.s., pa e përjashtuar shekullin II, dhe lënë të hapur mundësinë që të jetë gdhendur më vonë se vetë altari. [11]

## Foleja në kurorë

Mbi kurorë, midis pulvinave, skanimi 3D tregon një fole drejtkëndore 55,3 × 31,6 mm, pak e zhvendosur majtas nga mesi, parë nga ana e mbishkrimit. Nga foleja drejt anës së pasme shkon një kanal i ngushtë, dyshemeja e të cilit bie drejt folesë: **plumbi është derdhur nga ana e pasme e altarit dhe ka rrjedhur në fole**. [12] Në fole qëndrojnë dy masa, 22,6 × 11,2 mm dhe 25,1 × 15,4 mm, me qendra 21,9 mm larg njëra-tjetrës, të dyja të zgjatura para-prapa. Nga ngjyra dallojnë nga gëlqerori i altarit dhe nga njëra-tjetra; prej çfarë janë, nuk është përcaktuar. [13] Rreth tyre mbetet një kanal, me thellësi mesatare rreth 4 mm dhe deri në 14 mm në pikën më të thellë.

Procedura njihet që nga antikiteti: një kunj metalik, i derdhur bashkë me objektin, futet në një vrimë të gdhendur në gur dhe derdhet përreth me plumb të shkrirë. Një mbishkrim atik i shekullit IV p.e.s. urdhëron që në majë të një monumenti „të vendoset trikëmbëshi, të shpohen vrimat për këmbët e tij dhe të derdhet plumb përreth“, ndërsa në Akuileja ruhet një bazë guri e një statuje bronzi në të cilën janë fiksuar me plumb dy këmbë. [14]

## Çfarë mund të ketë qëndruar mbi altar

**Vetë objekti nuk është ruajtur.** Ka shumë gjasa të ketë qenë një statujë e vogël bronzi e hyjneshës: foleja është e zgjatur, ashtu siç e kërkon një figurë në këmbë, dhe dy masat 21,9 mm larg njëra-tjetrës u përgjigjen dy kunjave nën këmbët e një figure që qëndron me këmbët krah për krah, me fytyrë nga ai që lexon mbishkrimin. [15] Nga përmasat e folesë dhe proporcionet e statujave të vogla bronzi të ruajtura del **një figurë rreth 13–15 cm e lartë**. [16]

Si dukej, e lë të kuptohet vetë mbishkrimi. Elafabolos është Artemida me hark: me kiton të shkurtër, me hark në dorë dhe kukurë në sup, duke zgjatur dorën për shigjetë ose duke tendosur harkun. Ky tip njihet nga statujat e vogla të bronzta të periudhës helenistike dhe romake, nga fundi i shek. IV p.e.s. deri në shek. III. Shembulli më i afërt në kohë është statuja e vogël në Muzeun Metropolitan në Nju Jork (inv. 1980.303.3), helenistike, e shekujve III–I p.e.s., 19,7 cm e lartë: Artemida nxjerr një shigjetë nga kukura. Vendi i gjetjes së saj nuk dihet, prandaj ajo është shembull i tipit, jo i këtij bregu. [17] Shembulli më i afërt në vend është Artemida prej bronzi nga Blatnica pranë Mostarit, e shekujve III–IV të e.s., në Muzeun Kombëtar të Bosnjë e Hercegovinës në Sarajevë. Ajo ecën, me një këmbë para tjetrës, dhe qëndron mbi bazën e vet, prandaj në këtë fole nuk do të hynte; tregon megjithatë si dukej një Artemidë e vogël bronzi në bregun lindor të Adriatikut. [18]

Dy imazhe të shpeshta të Artemidës këtu bien poshtë. Figura me dre pranë këmbës, si Diana e Versajës, kërkon një plintë të gjerë, që nuk hyn në një fole 55 × 32 mm. [19] Artemida me pishtar, siç e mbajnë monedhat e Rizonit dhe të mbretit Balaios nga ky breg, është imazhi vendor i hyjneshës, por me atribut tjetër: pishtari i përket Artemidës dritësjellëse, jo asaj që gjuan drerët. [20]

Nuk mund të përjashtohet as që mbi altar të mos ketë qenë fare figurë. Leksikoni i arkeologjisë së Malit të Zi e interpreton folenë si gropë **për një stelë të veçantë**, pllakë guri në këmbë e ngulur në altar. [21] I vetmi tekst antik që përshkruan derdhjen e plumbit në majë të një monumenti flet për një trikëmbësh. [22]

## Çfarë do ta mbyllte pyetjen

Midis këtyre mundësive mund të vendosnin tri kontrolle të thjeshta: një magnet mbi masat në fole (nëse i tërheq, bëhet fjalë për hekur; nëse jo, dhe masat janë të rënda e gri, për plumb); analiza XRF, që e tregon përbërjen pa marrë mostër; dhe shqyrtimi i folesë nën zmadhim 10 deri në 20 herë, ku tri gjurmë të veçanta mbështetjeje do të thoshin trikëmbësh, e dy gjurmë krah për krah këmbët e një figure. **Asnjë nga këto kontrolle nuk është bërë ende.**